سرج ارستر خورشیدی چیست؟ کاربرد و نکات انتخاب

فهرست مطالب

سرج ارستر خورشیدی یا SPD، تجهیزی حفاظتی برای محدودکردن اضافه‌ولتاژهای ناگهانی در سیستم‌های فتوولتائیک است. این اضافه‌ولتاژها ممکن است بر اثر صاعقه، القای الکترومغناطیسی یا برخی عملیات کلیدزنی ایجاد شوند و به تجهیزات الکتریکی آسیب برسانند. سرج ارستر با محدودکردن ولتاژ گذرا، احتمال آسیب به اینورتر و سایر اجزای سیستم را کاهش می‌دهد. هنگام بررسی قیمت اینورتر خورشیدی، توجه به تجهیزات حفاظتی سازگار با مشخصات آن نیز اهمیت دارد؛ زیرا حفاظت نامناسب می‌تواند هزینه‌های تعمیر و توقف تولید برق را افزایش دهد. در ادامه، نحوه عملکرد، انواع و معیارهای انتخاب سرج ارستر مناسب سیستم خورشیدی را بررسی می‌کنیم.

سرج ارستر خورشیدی چگونه کار می‌کند

سرج ارستر خورشیدی هنگام وقوع اضافه‌ولتاژ گذرا، مسیر مناسبی برای عبور جریان ضربه‌ای فراهم می‌کند و ولتاژ اعمال‌شده به تجهیزات را محدود می‌سازد. در شرایط عادی، این تجهیز نباید اختلال قابل‌توجهی در عملکرد مدار ایجاد کند.

در ساخت سرج ارسترها، بسته به طراحی محصول، از اجزایی مانند وریستور اکسید فلزی (MOV) یا قطعات تخلیه گازی استفاده می‌شود. این اجزا هنگام افزایش ناگهانی ولتاژ، رفتار الکتریکی متفاوتی نسبت به شرایط عادی نشان می‌دهند.

کاربرد سرج ارستر در سیستم‌های خورشیدی شامل حفاظت در برابر اضافه‌ولتاژهای گذرایی است که ممکن است ورودی اینورتر، مدارهای آرایه فتوولتائیک و تجهیزات سمت AC را تحت تأثیر قرار دهند.

بااین‌حال، SPD جایگزین تجهیزات حفاظت اضافه‌جریان، تثبیت‌کننده ولتاژ یا سیستم حفاظت در برابر برخورد مستقیم صاعقه نیست و باید در کنار سایر اجزای حفاظتی استفاده شود.

سرج ارستر خورشیدی

تفاوت سرج ارستر خورشیدی با سرج ارستر معمولی

سرج ارستر خورشیدی DC برای حفاظت مدار جریان مستقیم، یعنی بخش بین پنل‌های خورشیدی و ورودی DC اینورتر، طراحی می‌شود؛ درحالی‌که سرج ارستر AC برای حفاظت مدارهای جریان متناوب، مانند بخش خروجی AC اینورتر و تابلوهای برق مرتبط، کاربرد دارد.

این تفاوت اهمیت زیادی دارد؛ زیرا پنل‌ها برق DC تولید می‌کنند، اما خروجی بسیاری از اینورترها از نوع AC است. بنابراین یک سیستم خورشیدی، بسته به طراحی و الزامات حفاظتی، ممکن است به هر دو نوع SPD نیاز داشته باشد.

ویژگی سرج ارستر PV DC سرج ارستر AC
محل استفاده سمت DC آرایه و ورودی فتوولتائیک اینورتر سمت AC اینورتر و تابلوهای برق
نوع مدار جریان مستقیم جریان متناوب
معیار ولتاژ حداکثر ولتاژ کاری مدار PV ولتاژ و ساختار شبکه AC
استاندارد محصول IEC 61643-31 IEC 61643-11

استفاده از SPD مخصوص AC در سمت DC پنل‌ها، بدون تأیید صریح سازنده برای آن کاربرد، صحیح نیست. همچنین اصطلاح سرج ارستر خورشیدی لزوماً به یک محصول DC اشاره نمی‌کند و ممکن است برای مجموعه تجهیزات حفاظت اضافه‌ولتاژ نیروگاه به کار رود.

انواع سرج ارستر خورشیدی

انواع سرج ارستر خورشیدی براساس کلاس آزمون حفاظتی و توانایی تحمل جریان‌های ضربه‌ای دسته‌بندی می‌شوند. شناخت این تفاوت‌ها به انتخاب تجهیز متناسب با شرایط پروژه کمک می‌کند.

  • سرج ارستر نوع ۱ (Type 1): برای شرایطی استفاده می‌شود که تجهیز باید توانایی تحمل جریان‌های ضربه‌ای مرتبط با آثار صاعقه را داشته باشد.
  • سرج ارستر نوع ۲ (Type 2): برای محدودکردن اضافه‌ولتاژهای گذرا در بسیاری از مدارهای الکتریکی و سیستم‌های فتوولتائیک کاربرد دارد.
  • سرج ارستر ترکیبی نوع ۱+۲: ویژگی‌های حفاظتی هر دو کلاس را مطابق مشخصات و آزمون‌های سازنده ارائه می‌دهد.

انتخاب کلاس حفاظتی تنها به توان یا تعداد پنل‌ها وابسته نیست. وجود سیستم حفاظت خارجی صاعقه، رعایت فاصله جداسازی، شرایط نصب و الزامات طراحی از عوامل تعیین‌کننده هستند.

به همین دلیل، نمی‌توان برای تمام نیروگاه‌های خورشیدی یک نوع سرج ارستر را بدون بررسی شرایط پروژه پیشنهاد کرد.

نکات مهم در انتخاب سرج ارستر خورشیدی

انتخاب سرج ارستر خورشیدی باید براساس مشخصات الکتریکی سیستم و اطلاعات دیتاشیت انجام شود. برای این کار، لازم است ولتاژ قابل‌تحمل تجهیز، توانایی آن در تخلیه جریان‌های ضربه‌ای و هماهنگی با تجهیزات تحت حفاظت بررسی شود.

ولتاژ کاری و سطح حفاظت

یکی از مهم‌ترین مشخصات سرج ارستر DC خورشیدی، پارامتر Ucpv است که حداکثر ولتاژ کار پیوسته مجاز آن را نشان می‌دهد. این مقدار باید با بالاترین ولتاژی که ممکن است در آرایه خورشیدی ایجاد شود، از جمله در شرایط دمای پایین، سازگار باشد.

مشخصه Up نیز سطح حفاظت ولتاژی را بیان می‌کند؛ یعنی معیاری برای بررسی میزان ولتاژ باقی‌مانده در شرایط آزمون اضافه‌ولتاژ گذرا. این مقدار باید با تحمل ولتاژ ضربه‌ای تجهیزاتی مانند اینورتر هماهنگ باشد.

بنابراین، هنگام انتخاب سرج ارستر خورشیدی، صرفاً بالاتربودن ولتاژ کاری ملاک نیست؛ بلکه باید سطح حفاظت آن نیز متناسب با تجهیزات موردنظر باشد.

ظرفیت تخلیه و استاندارد حفاظتی

ظرفیت تخلیه سرج ارستر نشان می‌دهد تجهیز در شرایط آزمون مشخص تا چه اندازه توانایی عبور جریان‌های ضربه‌ای را دارد. در دیتاشیت، پارامتر In جریان تخلیه نامی و Iimp جریان ضربه‌ای مربوط به آزمون نوع ۱ را مشخص می‌کند. این دو مقدار کاربرد یکسانی ندارند و باید براساس نوع سرج ارستر بررسی شوند.

برای مدل‌های DC فتوولتائیک، استاندارد IEC 61643–31 الزامات فنی و آزمون‌های محصول را مشخص می‌کند؛ درحالی‌که IEC 61643–32 به اصول انتخاب و کاربرد سرج ارستر در سیستم‌های خورشیدی می‌پردازد.

همچنین باید تحمل جریان اتصال کوتاه سرج ارستر و هماهنگی تجهیزات حفاظتی پشتیبان مطابق دیتاشیت سازنده بررسی شود. رعایت این موارد کمک می‌کند تجهیز انتخاب‌شده با شرایط واقعی مدار سازگار باشد.

سرج ارستر خورشیدی چیست

محل نصب سرج ارستر در سیستم خورشیدی

محل نصب سرج ارستر به موقعیت آرایه، اینورتر، تابلوها و طول کابل‌کشی بستگی دارد. تعیین صحیح این نقاط بخشی از طراحی هماهنگ حفاظت اضافه‌ولتاژ است.

در سمت DC، سرج ارستر ممکن است نزدیک ورودی فتوولتائیک اینورتر یا در تابلو تجمیع رشته‌ها نصب شود. در سمت AC نیز نقاط حفاظت براساس ساختار تابلوهای توزیع و اتصال سیستم تعیین می‌شوند.

در پروژه‌هایی که فاصله آرایه تا اینورتر زیاد است، ممکن است حفاظت در بیش از یک نقطه ضرورت پیدا کند. بااین‌حال، تعداد و محل دقیق SPDها باید براساس استانداردهای قابل اعمال و شرایط واقعی مدار تعیین شود.

اتصالات سرج ارستر باید مطابق طراحی و دستورالعمل سازنده اجرا شوند. نصب و بررسی این مدارها نیز باید توسط افراد واجد صلاحیت انجام شود.

ارتباط سرج ارستر با سیستم ارت خورشیدی

سرج ارستر برای عملکرد مؤثر به اتصال حفاظتی و هم‌بندی مناسب نیاز دارد. هنگام وقوع اضافه‌ولتاژ، مسیر جریان ضربه‌ای باید مطابق طراحی فراهم باشد تا اختلاف پتانسیل میان بخش‌های الکتریکی محدود شود.

برای درک بهتر این ارتباط، شناخت اینکه سیستم ارت نیروگاه خورشیدی چیست و چه نقشی در هم‌بندی تجهیزات دارد، اهمیت پیدا می‌کند. با وجود ارتباط نزدیک این دو بخش، وظیفه آن‌ها یکسان نیست.

سیستم ارت و هم‌بندی بخشی از زیرساخت حفاظت الکتریکی را تشکیل می‌دهند؛ درحالی‌که SPD برای محدودکردن اضافه‌ولتاژهای گذرا طراحی شده است. وجود یکی، نیاز به بررسی دیگری را برطرف نمی‌کند.

تأثیر کابل‌کشی بر عملکرد سرج ارستر

عملکرد سرج ارستر فقط به مشخصات خود تجهیز وابسته نیست؛ مسیر کابل‌کشی نیز می‌تواند بر میزان اضافه‌ولتاژ القایی و اثربخشی حفاظت تأثیر بگذارد.

در این زمینه، آشنایی با اینکه کابل فتوولتائیک چیست و چه ویژگی‌هایی برای استفاده در مدار DC دارد، به درک بهتر الزامات نصب کمک می‌کند. البته استفاده از کابل مناسب به‌تنهایی برای حفاظت اضافه‌ولتاژ کافی نیست.

در طراحی مسیرها باید از ایجاد حلقه‌های بزرگ و غیرضروری میان هادی‌ها جلوگیری شود. همچنین نحوه عبور هادی‌های مثبت و منفی، مسیر اتصال حفاظتی و فاصله تجهیزات باید مطابق الزامات فنی بررسی شود.

این ملاحظات به کاهش اضافه‌ولتاژهای القایی و بهبود هماهنگی حفاظتی سیستم کمک می‌کنند.

عملکرد سرج ارستر

اشتباهات رایج در انتخاب سرج ارستر

برخی اشتباهات در انتخاب سرج ارستر ممکن است باعث شوند تجهیز نصب‌شده در زمان وقوع اضافه‌ولتاژ عملکرد مورد انتظار را نداشته باشد.

مهم‌ترین خطاها عبارت‌اند از:

  • استفاده از سرج ارستر AC در مدار DC بدون تأیید سازگاری
  • انتخاب ولتاژ کاری بدون بررسی بیشینه ولتاژ آرایه
  • بی‌توجهی به کلاس حفاظتی و سطح حفاظت ولتاژی
  • اجرای اتصالات طولانی یا نامناسب
  • نادیده‌گرفتن نشانگر وضعیت یا هشدار پایان عمر تجهیز

برخی سرج ارسترها پس از تحمل تنش‌های شدید ممکن است بخشی از قابلیت حفاظتی خود را از دست بدهند. در مدل‌های دارای نشانگر وضعیت، بررسی دوره‌ای این نشانگر و رعایت دستورالعمل تعویض سازنده اهمیت دارد.

 

بررسی حفاظت اضافه‌ولتاژ پیش از اجرای پروژه

انتخاب سرج ارستر خورشیدی زمانی مؤثر خواهد بود که همراه با بررسی مشخصات تجهیزات، شرایط محیطی و طراحی الکتریکی پروژه انجام شود. هماهنگی حفاظت DC و AC، وضعیت اتصال زمین و آرایش کابل‌ها باید پیش از اجرا مشخص شده باشند.

حامی انرژی آسیا با فعالیت تخصصی در حوزه انرژی خورشیدی، خدمات مشاوره و طراحی، تأمین تجهیزات، اجرای نیروگاه و نگهداری سیستم‌های خورشیدی را ارائه می‌دهد. بررسی مشخصات پنل‌ها، اینورترها، سازه‌های نگهدارنده و الزامات حفاظتی از موضوعاتی است که در ارزیابی فنی پروژه‌ها اهمیت دارد.

در این مسیر، خدمات مشاوره و طراحی و اجرای نیروگاه خورشیدی حامی انرژی می‌تواند به بررسی شرایط پروژه، شناسایی نیازهای حفاظتی و هماهنگی تجهیزات پیش از اجرا کمک کند. انتخاب نهایی سرج ارستر و نحوه استقرار آن نیز باید براساس استانداردهای قابل اعمال و تأیید طراح واجد صلاحیت انجام شود.

سوالات متداول

اگر اینورتر دارای سرج ارستر داخلی باشد، باز هم SPD جداگانه لازم است؟
وجود SPD داخلی ممکن است بخشی از نیاز حفاظتی را پوشش دهد؛ اما ضرورت نصب سرج ارستر جداگانه به کلاس حفاظتی، طول کابل‌ها و طراحی سیستم بستگی دارد.
آیا سیستم خورشیدی آفگرید هم به سرج ارستر نیاز دارد؟
بله، بسته به شرایط پروژه ممکن است به SPD نیاز داشته باشد؛ زیرا مستقل‌بودن از شبکه برق، خطر اضافه‌ولتاژهای القایی ناشی از صاعقه را از بین نمی‌برد.
آیا برای هر MPPT اینورتر باید یک سرج ارستر جداگانه نصب شود؟
لزوماً خیر. تعداد سرج ارسترها به آرایش ورودی‌های DC، ساختار داخلی اینورتر و طراحی حفاظت بستگی دارد، نه صرفاً تعداد MPPTها.
آیا سرج ارستر پس از وقوع اضافه‌ولتاژ نیاز به تعویض دارد؟
نه همیشه. برخی سرج ارسترها پس از تحمل اضافه‌ولتاژ همچنان قابل استفاده هستند؛ اما در صورت نمایش وضعیت خرابی یا پایان عمر، باید مطابق دستورالعمل سازنده تعویض شوند.
آیا سرج ارستر می‌تواند از تجهیزات مانیتورینگ نیروگاه خورشیدی محافظت کند؟
بله، با انتخاب SPD مناسب می‌توان از مدارهای تغذیه و ارتباطی تجهیزات مانیتورینگ در برابر اضافه‌ولتاژهای گذرا محافظت کرد. نوع تجهیز باید با مشخصات مدار و رابط ارتباطی سازگار باشد.